Azərbaycanda maldarlığın əhəmiyyəti

Maldarlıq təkcə süd və ət istehsalı deyil, həm də kənd yerlərində məşğulluğun və ailə gəlirlərinin əsas mənbələrindən biridir. Düzgün idarə olunan təsərrüfat:

• keyfiyyətli süd istehsalını artırır;
• yüksək ət məhsuldarlığı təmin edir;
• damazlıq heyvanların dəyərini yüksəldir;
• fermerin gəlirini sabitləşdirir.

Uğurlu maldarlıq nədən başlayır?

Peşəkar fermer kimi deyə bilərəm ki, uğurlu təsərrüfatın təməli bahalı avadanlıq deyil, düzgün planlaşdırmadır.

İlk növbədə aşağıdakı məsələlər müəyyən edilməlidir:

• məqsəd süd istehsalıdır, yoxsa ət istehsalı;
• saxlanılacaq heyvanların sayı;
• yem bazasının mövcudluğu;
• su təminatı;
• baytarlıq xidmətlərinə çıxış;
• satış bazarı.

Bu plan olmadan təsərrüfatın gəlirli işləməsi çətinləşir.

Damazlıq heyvan seçimi

Məhsuldarlığın əsas şərtlərindən biri düzgün cins seçimidir.

Azərbaycanda süd istiqaməti üzrə məhsuldarlığın artırılması üçün Holşteyn-Friz cinsindən geniş istifadə olunur. Simmental cinsi isə həm süd, həm də ət istehsalı baxımından yüksək göstəriciləri ilə seçilir və yerli şəraitə yaxşı uyğunlaşır. Rəsmi tövsiyələrdə bu cinslərin genetik potensialının artırılması və damazlıq işinin inkişafı xüsusi qeyd olunur.

Sağlam heyvan necə seçilməlidir?

Yeni heyvan alarkən aşağıdakılara diqqət yetirin:

• parlaq gözlər;
• təmiz burun və tənəffüs;
• sağlam yeriş;
• normal iştaha;
• parlaq tük örtüyü;
• baytarlıq sənədlərinin mövcudluğu.

Xəstə və ya zəif heyvanın alınması sonradan ciddi iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər.

Yemləmə – məhsuldarlığın əsası

Ən yaxşı genetik potensiala malik inək belə düzgün yemlənməzsə yüksək məhsuldarlıq göstərə bilməz.

Rasion aşağıdakı komponentlərdən ibarət olmalıdır:

• keyfiyyətli ot;
• silos;
• yonca;
• qarğıdalı;
• arpa;
• buğda kəpəyi;
• mineral əlavələr;
• vitaminlər;
• daim təmiz içməli su.

Balanslaşdırılmış yemləmə süd verimini artırır, heyvanın sağlamlığını qoruyur və reproduktiv göstəriciləri yaxşılaşdırır.

Tövlənin düzgün qurulması

Heyvanların saxlanıldığı şərait onların məhsuldarlığına birbaşa təsir edir.

Yaxşı tövlə aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik olmalıdır:

• yaxşı havalandırma;
• quru döşəmə;
• kifayət qədər işıq;
• rahat yemləmə sahəsi;
• təmiz suya daimi çıxış;
• müntəzəm təmizləmə.

Gigiyenik şərait xəstəlik riskini azaldır və heyvanların rifahını artırır.

Baytarlıq nəzarəti

Müasir maldarlıqda profilaktika müalicədən daha vacibdir. Heyvanların identifikasiyası və qeydiyyatı, peyvəndlənməsi və baytarlıq tədbirlərinin izlənməsi epizootik sabitliyin və təhlükəsiz heyvan mənşəli məhsul istehsalının əsas elementlərindəndir.

Nəticə

Maldarlıq yalnız heyvan saxlamaq deyil, düzgün idarəetmə, damazlıq işi, balanslaşdırılmış yemləmə və müntəzəm baytarlıq nəzarətinin birləşdiyi peşəkar fəaliyyət sahəsidir. Müasir yanaşma tətbiq edən fermer həm məhsuldarlığı artırır, həm də uzunmüddətli və dayanıqlı gəlir əldə edir.

Südçülük, ətlik maldarlıq, buzovların yetişdirilməsi, reproduksiya və yemləmə – peşəkar fermerlər üçün tam bələdçi

Südçülük – gəlirli maldarlığın əsas istiqaməti

Südçülük Azərbaycanda heyvandarlığın ən mühüm sahələrindən biridir. Yüksək keyfiyyətli süd istehsalı yalnız yaxşı cins seçimi ilə deyil, həm də düzgün yemləmə, rahat saxlanma şəraiti, baytarlıq nəzarəti və peşəkar idarəetmə ilə mümkündür. Müasir südçülük təsərrüfatlarında hər bir heyvanın sağlamlığı və məhsuldarlığı mütəmadi izlənilir.

Süd istehsalında əsas məqsəd yalnız çox süd almaq deyil, həm də onun keyfiyyətini qorumaqdır. Südün tərkibindəki yağ və zülal faizi, gigiyenik göstəricilər və təhlükəsizlik tələbləri bazarda məhsulun dəyərinə birbaşa təsir edir.

Süd məhsuldarlığını artıran əsas amillər

Yüksək süd məhsuldarlığı aşağıdakı amillərdən asılıdır:

• yüksək məhsuldar damazlıq heyvanlar;

• balanslaşdırılmış yem rasionu;

• daim təmiz içməli su;

• rahat və stresssiz saxlanma şəraiti;

• vaxtında sağım;

• müntəzəm baytarlıq müayinəsi;

• profilaktik peyvəndlər;

• düzgün reproduksiya planı.

Bu prinsiplər həm Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin, həm də FAO-nun heyvandarlıq üzrə tövsiyələrində əsas istiqamətlər kimi göstərilir.

Sağım prosesinin düzgün təşkili

Südün keyfiyyəti ilk növbədə sağım prosesindən asılıdır.

Sağımdan əvvəl:

• yelin təmiz yuyulmalıdır;

• dezinfeksiya aparılmalıdır;

• ilk süd axını ayrıca yoxlanmalıdır.

Sağımdan sonra:

• yelin dezinfeksiya edilməlidir;

• süd dərhal soyudulmalıdır;

• avadanlıqlar yuyulmalı və dezinfeksiya olunmalıdır.

Gigiyena qaydalarına riayət edilməsi bakterial çirklənməni azaldır və südün saxlanma müddətini artırır.

Ətlik maldarlıq

Son illərdə Azərbaycanda ətlik maldarlığa maraq artmışdır. Ət istiqamətli təsərrüfatlarda əsas məqsəd heyvanların sağlam böyüməsini təmin etmək və yüksək keyfiyyətli mal əti istehsal etməkdir.

Ətlik təsərrüfatlarda əsas diqqət aşağıdakılara yönəldilir:

• sürətli çəki artımı;

• düzgün yemləmə;

• sağlamlıq nəzarəti;

• stresssiz saxlanma;

• keyfiyyətli damazlıq.

Ətlik istiqamətdə istifadə olunan cinslər

Dünyada yüksək məhsuldarlığı ilə tanınan cinslər bunlardır:

• Angus

• Hereford

• Limuzin

• Şarole

• Simmental

Bu cinslər yüksək canlı çəki artımı, yaxşı yem çevrilməsi və keyfiyyətli ət göstəriciləri ilə seçilir.

Buzovların düzgün yetişdirilməsi

Təsərrüfatın gələcəyi sağlam buzovlardan başlayır.

Doğuşdan sonrakı ilk saatlar çox vacibdir.

Yeni doğulmuş buzov:

• nəfəs almalıdır;

• göbək dezinfeksiya edilməlidir;

• ilk ağız südünü (kolostrum) vaxtında qəbul etməlidir.

Kolostrum buzovun immun sisteminin formalaşmasında əsas rol oynayır.

İlk aylarda yemləmə

Buzovların inkişafı üçün mərhələli yemləmə tətbiq edilir.

İlk dövrlərdə istifadə olunur:

• kolostrum;

• tam süd;

• süd əvəzediciləri;

• keyfiyyətli ot;

• başlanğıc yemləri;

• təmiz su.

Düzgün yemləmə gələcək məhsuldarlığın əsasını təşkil edir.

Reproduksiya və sürünün yenilənməsi

Peşəkar təsərrüfatlarda reproduksiya xüsusi plan üzrə aparılır.

Məqsəd:

• sağlam buzov əldə etmək;

• genetik göstəriciləri yaxşılaşdırmaq;

• məhsuldarlığı artırmaq;

• xəstəlik riskini azaltmaq.

Hər heyvan üzrə məlumatların qeydiyyatı reproduktiv göstəricilərin izlənməsinə kömək edir.

Süni mayalanmanın üstünlükləri

Süni mayalanma müasir heyvandarlığın ən vacib texnologiyalarından biridir.

Üstünlükləri:

• yüksək məhsuldar genetika;

• damazlıq keyfiyyətinin artırılması;

• xəstəlik riskinin azalması;

• məhsuldarlığın yüksəlməsi;

• planlı cütləşmə.

Bu üsul bir çox ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycanda da damazlıq işinin inkişafı üçün tətbiq olunur.

Yem rasionunun hazırlanması

Balanslaşdırılmış yem rasionu süd və ət istehsalında əsas amillərdəndir.

Rasion hazırlanarkən nəzərə alınmalıdır:

• heyvanın yaşı;

• canlı çəkisi;

• fizioloji vəziyyəti;

• süd məhsuldarlığı;

• mövsüm;

• saxlanma şəraiti.

Yemlərin əsas növləri

Fermer təsərrüfatlarında aşağıdakı yemlər geniş istifadə olunur:

Kobud yemlər

• yonca otu;

• çəmən otu;

• saman.

Şirəli yemlər

• qarğıdalı silosu;

• yem çuğunduru;

• yaşıl ot.

Konsentrat yemlər

• arpa;

• qarğıdalı;

• buğda;

• soya unu;

• günəbaxan jmıxı.

Mineral əlavələr

• duz;

• kalsium;

• fosfor;

• vitamin kompleksləri.

Su – ən vacib qida

Fermerlər bəzən yemə diqqət yetirsələr də, suyun əhəmiyyətini lazımınca qiymətləndirmirlər.

Heyvanların:

• daim təmiz suya çıxışı olmalıdır;

• su qabları mütəmadi təmizlənməlidir;

• yay aylarında su çatışmazlığına yol verilməməlidir.

Su çatışmazlığı süd məhsuldarlığını və yem qəbulunu azalda bilər.

Heyvanların rifahı

Müasir heyvandarlıqda heyvan rifahı məhsuldarlığın vacib hissəsi hesab olunur.

Stressin azaldılması üçün:

• həddindən artıq sıxlıq olmamalıdır;

• tövlə təmiz saxlanmalıdır;

• havalandırma təmin edilməlidir;

• temperatur nəzarətdə saxlanmalıdır;

• heyvanlarla kobud rəftar edilməməlidir.

Biotəhlükəsizlik tədbirləri

Fermer təsərrüfatında xəstəliklərin qarşısını almaq üçün:

• yeni alınan heyvanlar ayrıca müşahidə olunmalıdır;

• tövləyə giriş nəzarətdə saxlanmalıdır;

• avadanlıqlar dezinfeksiya edilməlidir;

• zərərvericilərlə mübarizə aparılmalıdır;

• baytarlıq təlimatlarına əməl edilməlidir.

Fermerlərin ən çox etdiyi səhvlər

Praktikada aşağıdakı səhvlər daha çox rast gəlinir:

• keyfiyyətsiz yemdən istifadə;

• su təminatına kifayət qədər diqqət yetirməmək;

• peyvəndlərin gecikdirilməsi;

• xəstə heyvanların sürüdə saxlanılması;

• baytar həkiminə gec müraciət;

• qeyri-balanslaşdırılmış yem rasionu;

• qeydlərin aparılmaması;

• təsərrüfatın plansız genişləndirilməsi.

Bu səhvlər məhsuldarlığın azalmasına və iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər.

Rəqəmsal idarəetmənin əhəmiyyəti

Müasir fermerlər aşağıdakı məlumatları mütəmadi qeyd etməlidirlər:

• doğum tarixləri;

• peyvənd cədvəli;

• məhsuldarlıq göstəriciləri;

• süd verimi;

• çəki artımı;

• yem sərfi;

• reproduksiya məlumatları.

Bu məlumatlar idarəetməni asanlaşdırır və düzgün qərar qəbul etməyə kömək edir.

Nəticə

Müasir maldarlıq yalnız heyvan saxlamaq deyil, elmi yanaşma, düzgün damazlıq işi, balanslaşdırılmış yemləmə, reproduksiya planlaması, baytarlıq nəzarəti və biotəhlükəsizlik tədbirlərinin birgə tətbiqidir. Fermer təsərrüfatında hər bir qərar məhsuldarlığa, heyvan sağlamlığına və gəlirliliyə təsir edir.

Dövlət qurumlarının və beynəlxalq təşkilatların tövsiyələrinə uyğun idarə olunan təsərrüfatlarda yüksək keyfiyyətli süd və ət istehsalı, sağlam sürünün formalaşdırılması və uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlıq əldə etmək mümkündür.